يا ايها الذين امنوا لا تاكلوا الربوا اضعافاً مضاعفه و اتقوالله لعلكم تفلحون
« اي كساني كه ايمان آورده ايد ، ربا نخوريد كه دائم سود بر سرمايه افزائيد تا چند برابر شود و از خدا بترسيد و ترك اين عمل زشت كنيد باشد كه سعادت و رستگاري يابيد . »
بر اساس اعتقاد ديرينه ملت ايران به حكومت « حق و عدل قرآن » و در پي پيروزي انقلاب اسلامي و استقرار نظام جمهوري اسلامي ، حاكميت « ارزشهاي اسلامي » در كليه شعون زندگي و تمامي قوانين و مقررات اساس و محور كار قرار گرفت . همچنين براي تعميم استقلال اقتصادي جامعه و ريشه كن كردن فقر و محروميت و برآوردن نيازهاي انسان در جريان رشد با حفظ آزادي او ، در نظام اقتصادي جديد افزايش توليدات كشاورزي ، دامي و صنعتي كه نيازهاي عمومي را تامين كند و كشور را به مرحله خودكفائي برساند و از وابستگي برهاند مورد تاكيد واقع شده است . با توجه به مطالب فوق ضرورت داشت كه احكام و قوانين شريعت مقدس اسلام در نظام بانكي نيز جاري شده و آن نظام متناسب با اهداف ، سياستها و برنامه هاي اقتصادي دولت ، به فعاليت خود ادامه دهد بدين منظور مهمترين اقدام عملي حذف ربا از كليه عمليات بانكي بود .
تعريف ربا : ربا به معناي « زياده بر اصل » چه به صورت پول و چه به صورت جنس در قرآن مجيد صريحا و موكدا منع شده است .
بحث كامل ربا و انواع آن در دوره هاي مربوط به خود گفته خواهد شد و با توجه به اينكه در اين دوره صرفا آشنايي با عقود اسلامي و بيان خلاصه اي از تعاريف عقود اسلامي كه بر اساس قوانين بانكداري بدون ريا بانكها مجاز به بكارگرفتن سپرده هايي كه تحت عناوين سپرده هاي قرض الحسنه جاري و پس انداز و سپرده هاي سرمايه گذاري كوتاه مدت و بلند مدت جمع آوري كرده اند مطمح نظر مي باشد لذا به بيان تعاريف و شرح مختصري از انواع تسهيلات پرداختي بانكها به افراد حقيقي و حقوقي در قالب عقود اسلامي مي پردازيم .
قرض الحسنه
قرض الحسنه عقديست كه به موجب آن يكي از طرفين ( قرض دهنده ) مقدار معيني از مال خود را به طرف ديگر ( قرض گيرنده )تمليك مي كند كه قرض گيرنده مثل و يا در صورت عدم امكان قيمت آن را به قرض دهنده رد نمايد .
قرض الحسنه در موارد زير قابل پرداخت است :
الف = تامين وسايل و ابزار و ساير امكانات لازم براي ايجاد كار جهت كسانيكه فاقد اينگونه امكانات مي باشند در شكلي تعاوني
ب= كمك به امر افزايش توليد با تاكيد بر توليدات كشاورزي ، دامي ، صنعتي
ج= رفع احتياجات ضروري شامل ( 1- هزينه هاي ازدواج 2- تهيه جهيزيه 3- درمان بيماري 4- تعميرات مسكن 5- كمك هزينه تحصيل 6- كمك براي ايجاد مسكن در روستاها 7- هزينه تكميل ساختمانهاي ارزان قيمت . )
مضاربه
مضاربه قراردادي است كه به موجب آن يكي از طرفين ( مالك ) عهده دار تامين سرمايه ( نقدي ) مي گردد با قيد اينكه طرف ديگر ( عامل ) با آن تجارت كرده و در سود حاصله شريك باشند .
با توجه به تعريف فوق كسي كه سرمايه را تامين مي كند ، مالك يا مضارب و كسي كه با آن سرمايه كار مي كند عامل مي نامند .
مشاركت مدني
مشاركت مدني عبارت است از درآميختن سهم الشركه نقدي و غير نقدي متعلق به اشخاص حقيقي يا حقوقي متعدد به نحو مشاع به منظور انتفاع ، طبق قرارداد .
مشاركت مدني توسط بانكها به منظور ايجاد تسهيلات لازم براي فعاليتهاي توليدي ، بازرگاني و خدماتي صورت خواهد گرفت ، مشاركت مدني در تامين تسهيلات مورد نياز بخشهاي مختلف اقتصادي كاربرد بسيار وسيعي دارد .
بارزترين نمونه استفاده از مشاركت مدني ، كاربرد آن در بخش مسكن مي باشد باين معني كه بانكها با متقاضيان مسكن شريك شده و سرمايه لازم را جهت احداث ساختمان در اختيار آنان قرار مي دهند .
مشاركت حقوقي
منظور از مشاركت حقوقي عبارتست از تامين قسمتي از سرمايه شركتهاي جديد و يا خريد قسمتي از سهام شركتهاي سهامي موجود .
بانكها مي توانند به منظور ايجاد تسهيلات لازم براي گسترش فعاليت بخشهاي مختلف توليدي ، بازرگاني و خدماتي ، قسمتي از سرمايه مورد نياز شركتهاي سهامي را كه براي امور مذكور تشكيل شده و يا مي شوند تامين نمايند .
سرمايه گذاري مستقيم
سرمايه گذاري مستقيم عبارتست از تامين سرمايه لازم جهت اجراي طرحهاي توليدي و طرحهاي عمراني انتفاعي توسط بانكها .
براي تامين سرمايه توسط بانك بايستي تشكيل شركتهاي سهامي انجام گيرد بدين معني كه چنانچه بانك بخواهد سرمايه لازم را براي اجراي طرحي تامين نمايد بايستي اقدام به ايجاد يك شركت سهامي كه طبق مقررات بصورت مستقل از بانك عمل مي كند نموده و از طريق شرت سهامي متشكله نسبت به اجراي طرح اقدام نمايد .
معاملات سلف
منظور از معامله سلف پيش خريد نقدي محصولات توليدي به قيمت معين مي باشد ( با توجه ضوابط شرعي )
بانكها مي توانند به منظور ايجاد تسهيلات لازم جهت تامين سرمايه در گردش واحدهاي توليدي اعم از اينكه مالكيت اين واحدها متعلق به شخص حقيقي يا حقوقي باشد منحصرا بنا به درخواست اينگونه واحدها مبادرت به پيش خريد محصولات توليدي آنها بنمايد .
فروش اقساطي ( نسيه )
منظور از فروش اقساطي عبارتست از واگذاري عين به بهاي معلوم به غير به ترتيبي كه تمام يا قسمتي از بهاء مزبور به اقساط يا غير مساوي در سررسيد يا سررسيدهاي معين دريافت گردد.
عقد فروش اقساطي به منظور تامين سرمايه براي موارد زير مورد استفاده قرار مي گيرد :
1-فروش اقساطي جهت تامين سرمايه در گردش واحدهاي توليدي : بانكها مي توانند به منظور ايجاد تسهيلات لازم جهت تامين سرمايه در گردش واحدهاي توليدي مواد اوليه و لوازم يدكي و ابزار كار مصرف و ساير نيازهاي اوليه مورد احتياج اين واحد را منحصرا بنا به درخواست كتبي و تعهد متقاضيان مبني بر خريد و مصرف عوامل مذكور خريداري و بصورت اقساطي به متقاضيان به فروش برسانند.
2- فروش اقساطي وسائل توليد ، ماشين آلات و تاسيسات : بانكها مي توانند به منظور ايجاد تسهيلات لازم جهت گسترش امور صنعت ، معدن كشاورزي و خدمات ، ماشين آلات و تاسيسات مورد نياز متقاضيان را منحصرا بنا به درخواست كتبي متقاضيان و تعهد آنها . مبني بر خريد ، مصرف و يا استفاده مستقيم اينگونه اموال ، خريداري و به صورت اقساطي به متقاضي به فروش برسانند .
3- فروش اقساطي مسكن : بانكها مي توانند به منظور ايجاد تسهيلات لازم جهت گسترش امر مسكن واحدهاي مسكوني ارزان قيمت احداث و آنها را به صورت اقساطي بفروش برسانند . همچنين بانك ها مي توانند سهم الشركه خود را در مشاركت مدني ساختماني را به شريك به اقساط بفروشند .
اجاره بشرط تمليك
اجاره به شرط تمليك عقد اجاره ايست كه در آن شرط شود مستاجر در پايان مدت اجاره و در صورت عمل به شرائط مندرج در قرارداد عين مستاجره را مالك گردد .
بانكها مي توانند به منظور ايجاد تسهيلات لازم جهت گسترش امور خدمات ، كشاورزي ، صنعني و معدني بعنوان موجر ، مبادرت به معاملات اجاره به شرط تمليك بنمايند و همچنين مي توانند واحدهاي مسكوني احداث شده كه در بحث فروش اقساطي مسكن به آن اشاره شد به صورت اجاره به شرط تمليك واگذار نمايند .
جعاله
طبق تعريف آئين نامه قانون عمليات بانكي بدون ربا « جعاله عبارتست از التزام شخص » جاعل يا كارفرما به اداي مبلغ يا اجرت معلوم ( جعل ) در مقابل انجام عملي معين طبق قرارداد طرفي كه عمل را انجام مي دهد « عامل يا پيمانكار » ناميده مي شود .
بانكها مي توانند به منظور ايجاد تسهيلات لازم براي گسترش امور توليدي ، بازرگاني و خدماتي با تنظيم قرارداد بعنوان عامل يا عندالاقتضاء بعنوان جاعل مبادرت به جعاله نمايند.
مزارعه
مزارعه قراردادي است كه به موجب آن يكي از طرفين ( مزارع ) زمين مشخص را براي مدت معيني بطرف ديگر ( عامل ) مي دهد تا در زمين مذكور زراعت كرده و حاصل بين مزارع و عامل تقسيم گردد .
مساقات
مساقات معامله ايست كه بين صاحب درخت و امثال آن با عامل در مقابل حصه مشاع معين از ثمره واقع مي شود . ثمره اعم است از ميوه و برگ و گل و غير آن .
تنزيل اسناد و اوراق تجاري ( خريد دين ):
1-از لحاظ اين آئين نامه [1] و مقررات اجرائي آن اسناد و اوراق تجاري به آن دسته از اسناد و اوراق بهادار اطلاق مي گردد كه مفاد آن حاكي از بدهي ناشي از معاملات تجاري باشد .
2- بانكها مي توانند ، به منظور ايجاد تسهيلات لازم جهت واحدهاي توليدي و بازرگاني و خدماتي اسناد و اوراق تجاري متعلق به اين قبيل واحدها را طبق ضوابط آئين نامه تنزيل نمايند.
بانكها قبل از تنزيل اسناد و اوراق تجاري بايستي از حقيقي بودن دين و معتبر بودن متعهد دين اطمينان حاصل نمايند.
1) 
